İnternetten Sağlık Ürünü Almak Güvenli mi?

"İnternette aynı ürün çok daha ucuz, oradan alsam olur mu?" Bu sorunun tek cümlelik bir cevabı yok, çünkü "internetten sağlık ürünü almak" tek bir şey değil. İlaç, takviye edici gıda ve dermokozmetik için hem kurallar hem riskler birbirinden farklı. Bu yazıda korkutmadan, kanıtların gösterdiği kadarını anlatıyoruz.

Kısa ve dürüst cevap

Üç ayrı durum var ve bunları karıştırmamak gerekiyor.

İlaç. Türkiye'de ilaç yalnızca eczanelerde satılabilir; bu, 6197 sayılı Eczacılar ve Eczaneler Hakkında Kanun ile 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu'na dayanır. Dolayısıyla internette size "ilaç" satan bir site, tanımı gereği denetim dışıdır — sattığı ürünün gerçekten ne olduğunu doğrulayacak hiçbir mekanizma yoktur.

Takviye edici gıda. Türkiye'de onaylı takviyelerin e-ticarette satışı yasal olabilir. Risk, satış kanalının kendisinde değil, denetimsiz satıcılarda yoğunlaşır: kayıt dışı ürünler, yurt dışından getirilen onaysız ürünler ve içeriği etiketiyle uyuşmayan ürünler.

Dermokozmetik. Yasal olarak internetten satılabilir ve güvenilir satıcıdan alındığında makul bir seçenektir. Buradaki temel riskler taklit ürün ve uygunsuz saklama koşullarıdır.

Kanıt ne söylüyor?

Bu konuda elimizde tahmin değil, veri var.

Dünya Sağlık Örgütü'nün değerlendirmesine göre düşük ve orta gelirli ülkelerde ilaçların en az onda biri standart dışı veya sahtedir. DSÖ, bu ürünlerin sıklıkla çevrimiçi olarak veya kayıt dışı pazarlarda satıldığını ve yetkisiz sitelerdeki satış artışının sorunu ağırlaştırdığını belirtiyor. Küresel maliyet yılda yaklaşık 30,5 milyar ABD doları olarak tahmin ediliyor. Bu oran düşük ve orta gelirli ülkeler için hesaplanmıştır; her ülkeye ve her kanala aynen genellenemez — ama sorunun ölçeğini gösterir.

Takviyeler tarafındaki en çarpıcı veri ABD'den geliyor. Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) 2007–2016 arasındaki uyarıları incelendiğinde, "takviye" olarak pazarlanan 776 üründe beyan edilmemiş ilaç etken maddesi tespit edilmiş. Bu ürünlerin çoğu cinsel performans (%45,5), zayıflama (%40,9) ve kas geliştirme (%11,9) kategorilerindeydi. En sık bulunan gizli maddeler sırasıyla sildenafil, sibutramin ve sentetik steroidlerdi; zayıflama ürünlerinin %84,9'unda sibutramin çıkmıştı. Ürünlerin beşte birinde birden fazla onaysız madde vardı.

Aynı çalışmanın 2014–2016 dönemine ait bulgusu bu yazı açısından kritik: tespit edilen ürünlerin %38,6'sı çevrimiçi satıştan alınan örneklerle, %34,3'ü ise uluslararası posta gönderilerinin incelenmesiyle yakalanmıştı. Yani hem "internetten satın alma" hem de "yurt dışından getirtme" kanalları, sorunun bulunduğu yerler.

Gizli etken maddenin asıl tehlikesi şudur: kullanan kişi ne aldığını bilmediği için etkileşimi de kimse öngöremez. Sibutramin, kalp-damar riskleri nedeniyle piyasadan çekilmiş bir etken maddedir. Sildenafil ise bazı kalp ilaçlarıyla birlikte ciddi tansiyon düşmesine yol açabilir. "Bitkisel" veya "doğal" etiketi, kutunun içinde bunların olmadığının garantisi değildir.

Türkiye'den somut bir örnek

Sorunun ülkemizde de sürekli olduğunu gösteren bir veri var. Türk Eczacıları Birliği, yasa dışı ilaç ve ürün satışı yapan internet sitelerini yetkili kurumlara bildiriyor. Bildirim üzerine kapatılan 235 siteden 39'unun bir süre sonra yeniden aktif hâle geldiği tespit edilmiş ve durum TİTCK'ye yeniden bildirilmiş.

Bu rakamın anlamı şu: sorun münferit bir kötü satıcı değil, kapatıldıkça yeniden kurulan bir yapı. Bir sitenin "daha önce sorun çıkmamış" olması, bugün güvenli olduğu anlamına gelmiyor.

"Sahte" ve "standart dışı" aynı şey değil

İki kavramı ayırmak, riski doğru anlamak için önemli.

Sahte (falsified) ürün, kimliği, içeriği veya kaynağı kasıtlı olarak yanlış tanıtılan üründür. Etken madde hiç içermeyebilir, yanlış maddeyi içerebilir veya yukarıdaki örneklerde olduğu gibi gizli ilaç barındırabilir.

Standart dışı (substandard) ürün ise aslında yetkili bir üreticiden çıkmış, ancak kalite standardını karşılamayan üründür. Örneğin yanlış saklama nedeniyle etkinliğini yitirmiş olabilir. Sıcak bir depoda aylarca bekletilmiş bir probiyotik, etiketi tamamen gerçek olsa bile beklenen faydayı vermeyebilir.

Denetimsiz satıcılarda her iki risk birlikte bulunur ve işin zor tarafı, ikisinin de kutuya bakarak anlaşılamamasıdır.

Eczaneden almanın somut farkı nedir?

Bu bir meslek savunusu değil, sistem farkı.

Yasal zincir. Türkiye'de ilaç yalnızca eczaneden temin edilebilir. Bu zincirin dışındaki bir satıcı, tanımı gereği hiçbir denetime tabi değildir.

Saklama koşulları. İlaçlar ve birçok takviye sıcaklığa, neme ve ışığa duyarlıdır. Eczaneler bu yönden denetlenir; kargo deposunda veya araç bagajında günlerce bekleyen bir ürün için bunu kimse garanti edemez.

Danışma ve etkileşim kontrolü. Kullandığın ilaçlarla yeni alacağın takviyenin etkileşip etkileşmediğini sorabileceğin bir muhatabın olur. FDA'nın güvensiz site işaretleri arasında "soruları yanıtlayacak lisanslı bir eczacının bulunmaması" maddesinin yer alması tesadüf değil.

Sorumluluk zinciri. Üründe bir sorun çıktığında karşında kayıtlı, denetlenen ve yan etki bildirimi yapmakla yükümlü bir sağlık kuruluşu vardır.

Yine de internetten alacaksan

Gerçekçi olalım: dermokozmetik ve bazı takviyeler için e-ticaret hayatın parçası. Riski azaltmak için şu kontroller işe yarar.

• İlaç kategorisindeki hiçbir ürünü internetten alma; bu ürünlerin çevrimiçi satışı zaten mevzuata aykırıdır ve satan site denetim dışıdır.
• Takviyelerde ürünün Türkiye'de onaylı olup olmadığını kontrol et; yurt dışından getirtilen onaysız ürünlerde içerik güvencesi yoktur.
• Reçeteli bir ilacı reçetesiz satan bir site gördüysen, orası hakkında bilmen gereken her şeyi öğrenmişsin demektir.
• Piyasa fiyatının çok altındaki fiyat, indirimden çok tedarik zinciri sorununa işaret eder.
• Sitede soruları yanıtlayacak bir sağlık profesyoneli ve açık iletişim bilgisi yoksa uzak dur.
• "Mucize", "garantili sonuç", "hekimlerin sakladığı formül" gibi ifadeler kanıt dünyasında karşılığı olmayan pazarlama dilidir.
• Bilinen ürünlerin taklitlerine karşı yalnızca resmî satış kanallarını veya yetkili satıcıları tercih et.
• Zayıflama, cinsel performans ve kas geliştirme kategorilerinde çevrimiçi satılan ürünlere karşı ekstra şüpheci ol — gizli etken madde tespitlerinin ezici çoğunluğu bu üç kategoride.

Sık sorulan sorular

İnternette gördüğüm ürün eczanedekiyle aynı görünüyor. Aynı ürün değil mi? Kutunun aynı görünmesi içeriğin aynı olduğunu garanti etmez; sahte ürünlerin tanımlayıcı özelliği zaten gerçek gibi görünmektir. Güvence ürünün görüntüsünden değil, izlenebilir tedarik zincirinden gelir.

Takviyeler ilaç değil ki, riski ne olabilir? İki risk var: ürünün etiketinde yazanı içermemesi ve etikette yazmayan ilaç etken maddesi içermesi. ABD verilerinde 776 üründe beyan edilmemiş ilaç etken maddesi bulunması, bu riskin teorik olmadığını gösteriyor.

Yurt dışında satılan bir takviyeyi Türkiye'de bulamıyorum. İnternetten getirtebilir miyim? Bir ürünün Türkiye'de satışta olmamasının bazen düzenleyici bir gerekçesi vardır. Ayrıca ABD verilerinde, gizli etken madde tespitlerinin üçte biri uluslararası posta gönderilerinin incelenmesinden çıkmıştır — yani bu kanal, sorunun yoğunlaştığı yerlerden biri. Kullanmayı düşündüğün maddeyi hekimine veya eczacına danışman, ürünü denetimsiz kanaldan getirtmekten daha güvenli bir başlangıçtır.

Dermokozmetiği internetten almak da mı riskli? Dermokozmetik yasal olarak çevrimiçi satılabilir ve güvenilir satıcıdan alındığında bu makul bir seçenektir. Risk, taklit ürünlerde ve uygunsuz saklamada yoğunlaşır; resmî satış kanallarını tercih etmek bu riskin büyük kısmını ortadan kaldırır.

Bir sitenin güvenilir olup olmadığını nasıl anlarım? Kesin bir formül yok, ama uyarı işaretleri belirgin. FDA'nın saydıkları: reçeteli ilacı reçetesiz satmak, lisanslı olmamak, soruları yanıtlayacak bir eczacının bulunmaması, gerçek olamayacak kadar düşük fiyat, ambalajı değiştirilmiş veya son kullanma tarihi belirsiz ürün göndermek ve kişisel verilerde şeffaf olmamak. Bu işaretlerden herhangi biri varsa o siteden sağlıkla ilgili hiçbir şey alma.

İncelenen kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü — Substandard and falsified medical products — düşük ve orta gelirli ülkelerde ilaçların en az onda birinin standart dışı veya sahte olduğunu; bu ürünlerin sıklıkla çevrimiçi olarak ya da kayıt dışı pazarlarda satıldığını ve yetkisiz sitelerdeki satış artışının sorunu ağırlaştırdığını; yıllık maliyetin yaklaşık 30,5 milyar ABD doları olarak tahmin edildiğini belirtir.
• Tucker J, Fischer T, Upjohn L, Mazzera D, Kumar M. Unapproved Pharmaceutical Ingredients Included in Dietary Supplements Associated With US Food and Drug Administration Warnings. JAMA Netw Open. 2018;1(6):e183337 · DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2018.3337 — FDA'nın 2007–2016 uyarılarında, takviye olarak pazarlanan 776 üründe beyan edilmemiş ilaç etken maddesi saptandığını; ürünlerin %45,5'inin cinsel performans, %40,9'unun zayıflama, %11,9'unun kas geliştirme kategorisinde olduğunu; en sık adulterantların sildenafil, sibutramin ve sentetik steroidler olduğunu; 2014–2016'da tespitlerin %38,6'sının çevrimiçi örneklemeden, %34,3'ünün uluslararası posta gönderilerinden geldiğini bildirir.
• FDA — BeSafeRx: Considering an Online Pharmacy? — güvensiz çevrimiçi eczane işaretlerini sıralar: reçete istememek, lisanslı olmamak, soruları yanıtlayacak lisanslı bir eczacının bulunmaması, görünümü değiştirilmiş veya son kullanma tarihi eksik ürün göndermek, gerçek olamayacak kadar düşük fiyat sunmak ve kişisel veri konusunda şeffaf olmamak. Aynı sayfa bazı sitelerin tehlikeli, hatta ölümcül ilaçlar sattığını belirtir.
• Türk Eczacıları Birliği — İnternet Sitelerinden Yapılan Satışlar Hakkında — yasaya aykırı biçimde internet siteleri ve sosyal medya hesapları üzerinden yapılan ilaç satışlarına ilişkin bildirim üzerine kapatılan 235 siteden 39'unun yeniden aktif hâle geldiğinin tespit edildiğini ve durumun TİTCK'ye yeniden bildirildiğini aktarır.
• İzmir Eczacı Odası — İnternetten ilaç satışı ile mücadeleye yönelik çalışmalar hakkında — 6197 sayılı Eczacılar ve Eczaneler Hakkında Kanun ile 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu uyarınca ilacın yalnızca eczanelerde satılabildiğini; tespit edilen yasa dışı satış adreslerinin TİTCK'ye iletildiğini belirtir.

Kaynak taramasında PubMed kullanılmıştır.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Kullandığın ilaçlar ve almayı düşündüğün takviyeler konusunda hekimine veya eczacına danış.